Over 'De Nederlandse Eendenkooien'

Middels de keuze voor 'Eendenkooien' bent u op dit gedeelte van de site terecht gekomen. Hier vindt u alle resultaten van historisch onderzoek naar eendenkooien in Nederland. Waar hebben ze gelegen, wie waren de eigenaren en wanneer zijn ze verdwenen. De meeste eendenkooien zijn inmiddels verdwenen. Hoeveel eendenkooien er hebben gefunctioneerd is erg moeilijk te bepalen, mede door het feit dat er geen centraal punt was waar de kooien stonden geregistreerd. Daarnaast waren de regels voor het aanleggen van een eendenkooi (vogelkoy) per regio verschillend. Eendenkooien hebben in tal van gebieden in Nederland hun stempel gedrukt op het landschap. Waterrijke gebieden boden een goede verblijfplaats aan grote aantallen watervogels. Zowel stand- als trekvogels vonden er op grote schaal voedsel en rust- en schuilplaatsen in het grote area onland. Het gaat dan over uitgestrekte moerassen, meren gebieden, komgronden en veengebieden. In de 'Atlas van de Nederlandse eendenkooien' is de stand van het aantal kooien per mei 2026 opgenomen en kwamen we op het totale aantal van 2042. Dit aantal moet worden bijgesteld aangezien er sindsdien weer een aantal locaties is ontdekt.

We zullen de informatie voortdurend aanvullen in woord en waar nodig in beeld. Uw inbreng stellen we daarbij op prijs.

Kaart van de gors Vogelenzang uit 1784, (VTH 2015, Nationaal Archief). In het midden een complete eendenkooi en aan de onderzijde een aantal kreekkooien.

______________________________________________________________________________________________________________________

De eendenkooien in de Groote- of Zuid-Hollandsche Waard

De eerste afbeelding van een 4-pijps eendenkooi

De Groote- of Zuid-Hollandsche Waard is voor veel mensen een onbekende waard. Het was in de 13e en 14e eeuw de grootste polder van Holland, lag in het zuiden van het Graafschap en strekte zich uit van grofweg Wieldrecht (bij Dordrecht) tot voorbij Heusden in het land van Heusden en Altena. De waard werd wel de graanschuur van Holland genoemd, waar naast landbouw plaats was voor turf- en zoutwinning, eendenkooien en visserij.

Op onderstaande kaart zijn de vermoedelijke greenzen van de Groote Waard aangegeven (er zijn geen duidelijke kaarten bekend van de Groote Waard van voor de Elizabethsvloed, 1421). Het water van de Elizabethsvloed kwam tot de blauwe lijn rechts van het midden, de latere Kornsche Dijk. In de cirkel (links) de stad Dordrecht die ook redelijk droge voeten behield.

Door slecht onderhoud van de dijken van de waard en ondermijnende werkzaamheden braken in 1421 tijdens de eerste Elisabethsvloed bij Wieldrecht de dijken door en stroomde de waard voor een belangrijk gedeelte vol, latere dijkdoorbraken vulde de waard verder en o.a. de Merwede en de Maas kregen vrijspel in dit gebied. Het water werd gestopt bij de dijk bij Werkendam, Almkerk en Dussen en er ontstond een binnenzee tussen Dordrecht en Geertruidenberg. Omdat het hele gebied sinds 1815 onderdeel is van de Provincie Noord-Brabant zijn deze verhalen bij deze provincie opgenomen. Lees het hele verhaal op deze website: De Groote- of Zuid-Hollandsche Waard

In het begin van de 16e eeuw begonnen door aanslibbing de eerste gorzen, in het oostelijk gedeelte van de waard, boven water te komen en al snel verschenen hierop de eerste eendenkooien. Het gigantisch grote gebied bleek een eldorado voor watervogels. Langzaam werden vanaf 1550 de eerste gorzen ingepolderd en verschoven de aanwassen en de eendenkooien naar het westen, een proces van zeker 250 jaar. Uiteindelijk bleef een gebied dat tegenwoordig de Biesbosch heet over en was niet interessant genoeg om in te polderen. Via bovengenoemde link is dit hele proces op de voet te volgen.

Aan de hand van meer dan 90 topografische kaarten, van zeer gerenommeerde kaartmakers,  is deze reconstructie samengesteld. De eerste kaart is van 1554 en gemaakt door Pieter Sluyter,  de kaart toont voor het eerst een aantal eendenkooien met vier vangpijpen.

De locaties op de kaart van 2025 zijn bij benadering omdat er geen restanten van de kooien te vinden zijn en het gebied in die 250 jaar door nieuwe aanwassen en meanderende kreken en stromen steeds weer van vorm veranderde.

Illustratie: Nationaal Archief, VTH 1429, Pieter Sluijter, 1554

_____________________________________________________________________________________________________-

De oudste sporen van eendenkooien in Nederland

Het historisch onderzoek naar eendenkooien in Nederland is steeds gericht op het ontdekken van locaties waar eendenkooien hebben gelegen, door wie ze zijn gebouwd, eigenaren verloop, bijzondere verhalen en hoelang ze hebben gefunctioneerd. De zoektocht naar de oudste kooi is altijd van onderschikt belang geweest, maar soms vind je dan informatie die je extra nieuwsgierig maken

Bij het doorspitten van de grafelijke leenboeken, in dit geval van de Graven van Holland, stuitte ik op de term ‘Vogelleg’ in de omschrijving van een leen. In de omschrijving van een leen gaat het altijd om zaken die een bepaalde waarde vertegenwoordigen er staat tenslotte altijd een wederdienst tegenover.
Nader onderzoek in diverse leenboeken leverden nog drie leenaktes op waarin de vogelleg een belangrijk onderdeel was van de leenovereenkomst. 

In juni 2025 is een brochure (in zeer kleine oplage) uitgebracht over de vogelleg. De brochure is nu integraal te lezen op deze site.

Het verhaal over de vogelleg gaat verder onder het hoofdstuk 'Informatie', https://www.eendenkooien.nl/de-vogelleg

_______________________________________________________________________________________________________