Het ontstaan van eendenkooien in Nederland is grotendeels in nevelen gehuld. We moeten het doen met globale aanwijzingen in allerlei oude, schriftelijke stukken die niet specifiek zijn bedoeld om het verschijnsel eendenkooi gedetailleerd te beschrijven. Aanwijzingen komen we tegen in leenboeken, oud rechtelijke archieven, testamenten en dergelijke. Ze staan in deze geschriften omdat ze een waarde vertegenwoordigen of om een locatie te kunnen omschrijven. Meestal in een bijkomende opmerking en soms wat specifieker. Zover bekend is er nooit historisch onderzoek gedaan naar het fenomeen op zich. De eerste vermelding vinden we in een leenboek van de Graven van Holland uit 1281 en handelt over een vogelleg in de uiterwaard van de Maas bij Naaldwijk. In diverse historische publicaties wordt de term vogelleg aangeduid als eendenkooi.
In studies naar de Groote- of Zuid-Hollandsche Waard door W.G. Janssen en het proefschrift van Peter Hoppenbrouwers ‘’Een middeleeuwse samenleving” (Het Land van Heusden, ca. 1350 - ca. 1515, Universiteit Wageningen) is naar voren gekomen dat de commerciële jacht op eenden in het Land van Heusden en Altena, onderdeel van de Groote Waard, al plaats vond in de dertiende en viertiende eeuw Het is zeer aannemelijk dat deze jacht zich afspeelde in installaties die werden gebouwd op plaatsen waar watervogels in groten getale voorkwamen.
Op een kaart van het verdronken land van de Groote Waard is de situatie zichtbaar na de Elisabethsvloed. Daar staat midden in het water een ‘vervallen koyhuys’. Dit duidt erop dat tijdens de vloed dit huisje in ongerede is geraakt en de kooi of kooien die erbij lagen ook onder water zijn verdwenen. De eerste schriftelijke vermelding met de naam kooi is een locatie aanduiding bij Easterein in Friesland en stamt uit 1450. De eerste vermelding van een koy in het rivierengebied stamt uit 1453 en gaat over een koy bij de plaats Acquoy en staat in de Gelderse leenboeken.
De eerste vermelding van een eendenkooi in Vlaanderen komt uit 1517 in een stuk over de nalatenschap van Jan de Gruutere, heer van Eskaarde en handelt over een eendenkooi bij Eskaarde (België).
De oudste volledig gedocumenteerde vermelding is te vinden in een staat van leengoed uit 1521. De aanleg van eendenkooien was toen in Zuid-Holland al volop aan de gang. In dit document drukt Jacoba van den Woude, ambachtsvrouwe van Warmond, Alkemade en Esselijkerwoude, haar bezorgdheid uit over haar inkomsten uit de verpachting van vogelwateren in de drie dorpen, “overmits die veelheit vande driften oft koeijen die een ijgelick maect”.
Het feit dat er afbeeldingen noch gedetailleerde beschrijvingen zijn van deze installaties, maakt het onmogelijk om een goed beeld te krijgen hoe een en ander eruit zag. De eerste Nederlandse afbeelding van een vanginstallatie die bedoeld is om eenden te vangen is de tekening uit 1545 van Jacob Sluyter in de Steekterpolder onder Alphen (nu Alphen aan den Rijn). We zien een vorm van vangpijp met een vangfuik aan het einde en de pijp is aan één zijde voorzien van begroeiing. Een eerste afbeelding van een eendenkooi zoals we die nu nog steeds kennen stamt uit 1554, wederom getekend door Jacob Sluyter. Deze laat een vijftal eendenkooien met vier vangpijpen zien, gelegen in de Groote Waard onder Werkendam.
Vrij zeker lijkt dat bij het beginnen/aanleggen van een vangpijp of eendenkooi in eerste instantie de natuurlijke omgeving werd benut, bijvoorbeeld bij water waar eenden verbleven, langs rivieren, plassen en meren met de aanwezigheid van dekking door een rietkraag, bomen, bos of wat struweel. Vermoedelijk werd dit al snel geperfectioneerd door (riet-)schermen zodat de kooiker ongezien de eenden kon vangen. Daarbij is niet uit te sluiten dat het vangen eerst vooral in de ruiperiode plaatsvond. Eenden verliezen tijdens de rui alle slagpennen gelijktijdig, waardoor ze ongeveer vijf weken niet kunnen vliegen. Ruiende eenden zijn voor de bout niet echt interessant omdat ze dan broodmager zijn. Dit vangsysteem behoefde duidelijk verbetering.
Hoe dit vangsysteem zich heeft ontwikkeld tot de eendenkooi zoals we die nu kennen, is niet bekend. Feit is wel dat het in de Lage Landen (inclusief België/Vlaanderen) heeft plaatsgevonden en Nederlanders daarbij een grote rol hebben gespeeld. Ook zijn kooien in het buitenland vaak door Nederlanders is geïntroduceerd en zijn de oorspronkelijke vangpijpen daar, in tegenstelling tot die in Nederland, niet verder ontwikkeld naar verschillende vangpijptypen maar zien ze eruit als op de oudst bekende vangpijp-afbeeldingen.
Hieruit ontwikkelde zich later de bewust gegraven en aangelegde eendenkooi, waardoor weer een efficiëntieslag werd gemaakt; de eenden werden geconcentreerd op een relatief kleine kooiplas in plaats van op vrij open buitenwater. Én men kon inspelen op de windrichting door meerdere vangpijpen in verschillende richtingen aan te leggen. Aldus kwam er het bekende model van een rogge-ei tot stand.
Bij de aanleg van een eendenkooi speelde grondbezit en vermogendheid een belangrijke rol. Wat naast de economische aspecten in die periode ook zeker speelde, is bezit van een eendenkooi om de eigen status te benadrukken. Bij de aanleg van de meeste kooien hebben vooraanstaande lieden en organisaties, landadel, maar ook kloosters dan ook een grote rol gespeeld. Eend was daarnaast een geliefd gerecht op tafel en het bezit van een eendenkooi zorgde ervoor dat men daarvan was verzekerd.
De vroege eendenkooi kende in het begin vele benamingen zoals drift, vogeldrift, vogelcoy, hurde, horde. Er waren ook duidelijke regionale verschillen in de naamgeving en schrijfwijze.
In de Lexicon van het Nederlands Landschap <Anne Bakker, mei 1993) worden de volgende benamingen genoemd voor eendenkooi: vogelkooij, vogelcoy, vogelkooy, vogelpoel, gloepe, vangerij, vogelleg.
Het aantal eendenkooien nam in de periode 1500-1550 in Holland dusdanig toe dat Karel V binnen Holland in 1550 zelfs een plakkaat uitgevaardigde waardoor de overheid de aanleg van nieuwe eendenkooien in de hand wilde houden, om schade te voorkomen aan de landbouwgewassen in de omgeving van de kooi. We lezen daarin: “Het vergunnen van Vogelkooyen te mogen opstellen, komt mede bij ons den Prince van de Lande toe”.
In 1567 volgde nog een ander plakkaat, waarin het verboden werd rond de kooien te schieten, te kloppen of anderszins de eenden te verstoren. We zien hier de eerste contouren van het afpalingsrecht.
De grote bloei van eendenkooien was de periode tot circa 1800. Bij de landelijke registratie van 1807 waren nog 264 kooien in een goede staat waar nog de nodige eenden gevangen konden worden.
Omdat de eendenkooien vaak geconcentreerd lagen aan de uiteinden van de percelen met regionaal grote aantallen is er ongetwijfeld een grote onderlinge concurrentie geweest. Het onderhoud was intensief en kostbaar, terwijl de opbrengst onzeker en over langere tijdperioden waarschijnlijk onvoldoende rendabel was. Het is dan ook niet verwonderlijk dat veel eendenkooien al in een vroeg stadium zijn verdwenen. Deze teloorgang heeft continu doorgezet, omdat het kooibedrijf aldoor gekenmerkt wordt door jaren met goede en slechte vangsten. Daarbij speelde verpachtingen van eendenkooien ook een belemmerende rol. Kooien werden vaak verpacht voor perioden van enkele jaren, waardoor de continuïteit van kooiker dikwijls wisselde wat ten koste ging van de kwaliteit van de eendenkooi. Hoewel historisch onderzoek aantoont dat kooikers in goede jaren met de kooi een goede boterham verdienden, bleek het toch moeilijk de sterke fluctuaties in de vangst van jaar tot jaar het hoofd te bieden. Kooikers hadden daarom vaak nevenberoepen om zeker te zijn van kostwinning. Jacht, visserij en een klein boerenbedrijf werden vaak uitgeoefend in combinatie met het kooibedrijf. Naarmate de landbouw intensiveerde en de bevolking in Nederland groeide, verdwenen met name als gevolg van rustverstoring en ontwatering steeds meer eendenkooien. Maar ook stedelijke uitbreidingen, wegenaanleg e.d. hebben tot het verdwijnen van (restanten van) eendenkooien geleid.