Traditiegetrouw zijn gebouwen en de gebouwde omgeving onderwerp van monumentenbeleid. De laatste decennia heeft het groene erfgoed daarbij ook een plek gekregen. Denk aan tuinen, parken en begraafplaatsen, maar ook aan monumentale bomen, historische buitenplaatsen en landgoederen. In deze publicatie staat een bijzonder onderdeel van het groene cultureel erfgoed centraal, dat zijn oorsprong geheel in Nederland heeft: eendenkooien.
Al sinds de Late Middeleeuwen kennen we in Nederland ‘installaties’ voor het vangen van eenden. Ze zijn zeer kenmerkend voor Nederland en zijn vooral in de lagere delen van ons land aangelegd.
In een aantal ons omringende landen zijn ook eendenkooien als vangmiddel gebruikt. Deze hebben vrijwel zonder uitzondering een Nederlandse achtergrond. Ze waren vooral te vinden in België, Engeland, Ierland, Duitsland en Denemarken.
Eendenkooien zijn dus met recht een uniek en niet weg te denken onderdeel van het Nederlandse culturele erfgoed. Bij groen erfgoed treden in de loop der eeuwen wisselingen op in beplanting, begroeiing en in dier- en plantensoorten. De plek en de vorm liggen daarbij wel steeds vast. Er zijn wel gebouwen verbonden aan dit erfgoed; kooihuisjes die op een deel van de eendenkooien te vinden zijn. Enkele daarvan kennen een rijksmonumentale status, vaak verbonden aan de aanwijzing van een groter gebied.
Eendenkooien zijn materieel erfgoed, maar er is ook een immateriële component aan verbonden in de vorm van het ambacht van kooiker. Het is letterlijk een twee-eenheid want een eendenkooi behoeft een kooiker om de kooi tot leven te brengen. Er zijn maar weinig andere voorbeelden van zo’n sterke vervlechting van materieel en immaterieel erfgoed als bij eendenkooien en het kooikersambacht. Met molens en het ambacht van molenaar, Maasheggen en het ambacht van heggenvlechter en vloeivelden en de kunde van het bevloeien is de opsomming ongeveer compleet. De zeldzaamheid maakt het behoud van de combinatie eendenkooi – kooiker alleen maar belangrijker.
De kooiker maakt een eendenkooi tot levend erfgoed. Al in 1929 werd de Vereniging tot behartiging van de belangen bij het eendenkooibedrijf, beter bekend als de Kooikersvereniging, opgericht, die vrijwel alle kooikers bundelt en vertegenwoordigt.
Deze publicatie gaat vooral over de eendenkooi als plek. Wilt u meer weten over het kooikersambacht, ga dan naar www.eendenkooien.nl
Eendenkooien leiden tot bijzondere vormen van samenwerking tussen mens en dier. Dat geldt natuurlijk in de eerste plaats voor eenden. Kooikers benutten de eenden van de ‘makke stal’ om wilde eenden te lokken. De makke eenden zijn gewend aan de kooiker. Ze schrikken niet van hem en komen af op het voer aan de ingang van de vangpijp en nemen zo de wilde eenden mee. En de vliegstal brengt wilde eenden op de kooiplas. Het kooihondje is voor vele kooikers eveneens onmisbaar. De hond lokt de nieuwsgierige wilde eenden in de vangpijp door voor en achter de schermen te lopen.
In Nederland hebben we in de afgelopen zeven eeuwen in totaal zo’n 2.000 eendenkooien gekend. In de hoogtijdagen rond 1800 waren er naar schatting zo’n 1000 tegelijk te vinden. Het aantal is sterk teruggelopen door allerlei ontwikkelingen in ons landelijk gebied, in landbouw en natuur. Al vanaf de zestiende eeuw bestaan er regels die enerzijds bescherming bieden aan de rust om eendenkooien en anderzijds te grote impact op de omringende landbouw voorkomen. In de landelijke wetgeving is vanaf 1807 al sprake van bescherming van eendenkooien en afpalingskringen.
Vanwege het ooit massale karakter van de vangst zijn er internationaal afspraken gemaakt om het aantal eendenkooien in ons land te bevriezen op het niveau van 1950. In de Jachtwet 1954 was een registratieplicht vastgelegd; er werden toen 142 eendenkooien aangemeld. Toen de registratieplicht in 2017 verviel, waren er nog 118 geregistreerde eendenkooien. Een klein deel van het oorspronkelijke aantal; reden om de resterende te koesteren.
De meest voorkomende vorm, die we nog steeds kennen, is een plas met één of meer vangpijpen. Er zijn in de begintijd allerlei andere vormen geweest zoals de rivierkooi.
Aan de oever van een rivier werd een doodlopende sloot gegraven of er werd gebruik gemaakt van een al aanwezige kreek. De sloot of kreek werd overkapt met netten of takken en omzoomd met rietmatten. Ruiende eenden werden opgejaagd door honden en met bootjes en daarmee de vangpijp ingedreven. Ruiende eenden kunnen niet vliegen en waren dus een makkelijk slachtoffer. Eenden ruien direct na de broedtijd en zijn dan een zestal weken vleugellam. Deze vorm van jacht was dus slechts van korte duur, maar bracht de jagers wel op een idee. Vanaf het vroege najaar kwamen honderdduizenden watervogels onze kant op om de kou in het noorden van Europa en Rusland te ontlopen. Deze wintergasten hadden de rui al achter de rug dus moest er een andere methode gevonden worden om deze vogels te kunnen verschalken.
De rivierkooi heeft model gestaan voor de ontwikkeling van de huidige eendenkooi. Het bleek dat met rust en stilte de beste resultaten konden worden behaald, het creëren van een veilige rustplaats voor de vogels was daarin essentieel. Wie de eerste aanzet tot de huidige kooivorm heeft gegeven is niet bekend, maar in het midden van de 15e eeuw begon men met de bouw van deze kooien.
Waarden
Naast de culturele waarde als uiting van een nog steeds gebruikt vangmiddel hebben eendenkooien zonder uitzondering landschappelijke betekenis. Door de ligging in open polders vallen ze door hun bebossing des te meer op; zeker in tijden waar weinig opgaande beplating in onze polders te vinden was. Soms met vele dicht bij elkaar waardoor ze landschapsvormend waren.
De natuurwaarde van eendenkooien loopt sterk uiteen. Alle eendenkooien hebben natuurwaarde, maar afhankelijk van de plek en het langjarig gevoerde beheer zijn het ware schatten van planten en dieren. Door gelijkblijvende omstandigheden is het een groeiplaats van vele zeldzame soorten en een verblijfplaats van veel diersoorten. Soorten als uilen, watersnip en ijsvogel vinden er hun plek.
Eendenkooien zijn ook van betekenis voor de lokale populatie wilde eenden. Kooikers plaatsen vele broedkorven op en rond de kooiplas; ze zijn vaak succesrijk en dragen zo bij aan de stand van de wilde eend. En helpen mee om broedkorfvlechten als immaterieel erfgoed in stand te houden.
Een bijzonder aspect van eendenkooien is de rust die op en om de kooi heerst. De kooiker heeft behoefte aan rust en stilte op de kooi omdat anders de eenden niet op zijn plas komen. Ook de omgeving is een rustgebied omdat vrijwel alle bestaande kooien een zogenaamde afpalingskring hebben. Veel van de kringen hebben een doorsnede van 753 meter dat komt overeen met 200 Hollandse roeden (ooit een wettelijk minimum), maar er zijn grote verschillen van 200 tot 1500 meter. Het is een eeuwenoud zakelijk recht dat nog van kracht is en waaraan het wettelijk verbod op verontrusten van eenden binnen de afpalingskring is verbonden. Dat is gericht op rust voor eenden, maar biedt natuurlijk vele diersoorten rust.
Verbondenheid met omgeving
Bij aanleg en onderhoud maakten kooikers oorspronkelijk vrijwel uitsluitend gebruik van natuurlijke materialen die in de omgeving te vinden waren (zie hoofdstuk 6). In de huidige omstandigheden is dat wel wat minder geworden, maar het is nog steeds van betekenis.
Het benutten van lokale materialen en van technieken om die te verwerken, heeft geleid tot grote verbondenheid met de omgeving; één met de streek. Zo werd kooibossen in het rivierengebied gekenmerkt door de griendcultuur. Verschillende soorten wilgen werden gebruikt voor verschillende doeleinden. Kooikers gebruikten daarbij de kennis uit de griendcultuur.
Die verbondenheid bestaat nog steeds bij enkele zaken, die op zichzelf grote betekenis hebben maar ook van groot belang zijn voor eendenkooien en kooikers. Het vlechten van broedkorven is daarvan een goed voorbeeld. Op eendenkooien zijn er veel van te vinden omdat de kooiker graag veel eenden rond de kooi heeft en wil bijdragen aan de eendenpopulatie. Hij vlecht de korven zelf of schaft ze aan van een vlechter.
Ook de kunde van het vlechten zelf is van belang. Vlechtwerk wordt al duizenden jaren toegepast en vanaf het begin heeft het een rol gespeeld bij eendenkooien, vooral bij aanleg en onderhoud van vangpijpen.
In het verleden moesten de netten voor de vangpijpen met de hand worden gebreid. Hiervoor werd dezelfde techniek gebruikt als in de visserij. Daarbij werden afgedankte netten uit de visserij vermaakt tot netten voor de vangpijpen. Veel kooikers hielden zich ook bezig met visserij. Ook hoogstamfruitbomen zijn op vrijwel alle eendenkooien te vinden in het kooibos. Een boomgaardje met appels, peren en pruimen voor de teelt van fruit was dikwijls onderdeel van het kooibos en leverde bijverdiensten op.
Het Kooikerhondje heeft niet voor niets deze naam. Op eendenkooien worden allerlei soorten kooihonden ingezet, maar het Kooikerhondje is als erkend ras op een bijzondere manier verbonden met eendenkooien en het kooikersambacht.
Geheimzinnig over vangsten en opbrengsten
Kooikers hebben lang nogal geheimzinnig gedaan over hun vangsten. Gevangen en verkochte eenden hebben een opbrengst en hun bazen en de fiscus zijn daar in geïnteresseerd. Kooikers die zelf geen eigenaar van de kooi waren, hadden vaak afspraken over een premie bij hogere vangsten, een winstpercentage. Er is nog een andere reden om niet al te transparant te zijn: het vakmanschap van de kooiker is een belangrijke factor bij het vangstsucces en men wilde niet graag worden vergeleken met collega’s.
Heel lang zijn eendenkooien een vrijwel uitsluitend economisch instrument geweest; men ving er eenden mee en die werden verkocht ofwel van een klein deel zelf gegeten. Omdat rust en beschutting cruciale elementen zijn voor een goede vangst, zijn eendenkooien al eeuwenlang oases van rust en afzondering.
In veelal marginale landbouwkundige omstandigheden waren eendenkooien een welkome inkomstenbron, vaak aanvullend maar op de goede plekken en onder goede omstandigheden de enige bron van bestaan. In goede jaren vingen kooikers meer dan 3000 eenden per jaar. Er zijn schattingen voor de dertiger jaren van de vorige eeuw van een totaalvangst van 200.000-300.000 eenden van allerlei soort.
Veel van de gevangen eenden werden naar het buitenland verkocht. In Londen en Brussel zaten in de eerste helft van vorige eeuw grote afnemers. We kunnen aannemen dat eendenbout in de betere restaurants en bij gegoede burgerij op het menu stonden. In de schaarste van vandaag zijn dat vooral de echte liefhebbers van eendenbout.
Kortom, eendenkooien zijn deze publicatie in de RCE-reeks Rapportage Onderzoek Nederlands Cultuurlandschap waard. Het gaat om typisch Nederland cultureel erfgoed, met meervoudige betekenis voor onze cultuur, natuur en landschap. Door de combinatie met het immateriële erfgoed van het kooikersambacht wordt dat nog versterkt. En de internationale dimensie maakt ons verantwoordelijk om het ‘bronmateriaal’ te behouden.
In de publicatie leest u over ontstaan en opbouw van eendenkooien, de typerende verschijningsvormen, de vindplaatsen van huidige en verdwenen kooien en over de huidige functies en wettelijke positie.
Moderne uitdagingen
Ontwikkelingen in de natuur stellen kooikers soms voor fikse uitdagingen. Kooikers zijn allemaal buitenmensen en verknocht aan natuur, maar je wilt geen otterfamilie op je plas hebben. Die zijn geen bedreiging voor de eenden, maar verstoren wel de rust op de kooi, dus geen eenden. De kooiker hoopt dan maar dat de vissen in de plas snel op zullen zijn en de otters verder trekken.
Een tweede nieuwe gast in sommige kooien is de bever. De knotwilgen rond de plas zijn nodig om de rietschermen overeind te houden en het helpt dan niet als bevers die om knagen. Ook hiervoor geldt dat het vaak rondtrekkende exemplaren zijn, dus alleen tijdelijke overlast.