Wat is een eendenkooi?

Een eendenkooi is een bijzondere plek in het landschap die geheel is ingericht voor het vangen van eenden. Gelegen op een rustige plek in een waterrijk gebied waar veel eenden verblijven. Het is een oud Hollands ambacht waarin een uniek samenspel van de tamme staleenden, de kooikerhond en de kooiker plaatsvindt. De eendenkooi is een wettelijk erkend vangmiddel en de vangperiode en de bejaagbare soorten zijn nog altijd in de Omgevingswet geregeld. Er worden ook nog steeds vele eendensoorten gevangen en weer losgelaten in het kader van het vogelonderzoek door deze biometrisch te bemeten en van een pootring te voorzien.
De basis van een eendenkooi is een plas water met een bos er omheen. Deze kooiplas heeft op de vier hoekpunten een aantal zogenaamde vangpijpen in de vorm van smalle sloten die uitmonden in een vanghokje. De meeste eendenkooien zien er van bovenaf uit als het ei-kapsel van een rog. Het principe van de kooi is dat de kooiker wilde eenden in de vangpijp lokt met behulp van een kooihond en een aantal tamme eenden. Er is geen eendenkooi hetzelfde. De maatvoering en vormgeving verschilt,  maar een aantal essentiële onderdelen komt in elke kooi terug. Die worden in dit hoofdstuk beschreven.

Maquette kopie 

Plattegrond van een eendenkooi (Maquette eendenkooi van Batenburg, maker kooiker C. Jonker)
1. De vangpijp, 2. Kooiplas, 3. De sating, 4. De borst, 5. Kooibos,  6. Vanghokjes,  7. Hondenkennel,  8. Kooihuis,  9. Boothuis, 10. Broedkorven, 11. Pomphuis.

 

Het kooibos (5)Kooibos kopie 
Het kooibos is het eerste wat opvalt in het landschap en verbergt wat daarbinnen allemaal aanwezig is namelijk een complete installatie voor het vangen van eenden.. Het is het een wettelijke eis dat er rondom de kooiplas een rand van bos of struweel aanwezig is. De oppervlakte varieert van circa 0,5 ha. tot 35 ha, maar komt gemiddeld op 2 ha. Het schermt de kooiplas af van de omgeving en zorgt voor rust, veilige broedomgeving en beschutting voor de eenden op het water. Door de aanwezigheid van knotbomen en het hakhoutbeheer is het tevens een prachtig gevarieerd bos. Dat wordt versterkt doordat naast de paden vaak aanwezige greppels en sloten de afwisseling, en daarmee de biodiversiteit, bevorderen.
Het bos mag niet te hoog zijn om de eenden te hinderen als ze naar de kooiplas vliegen. Ter herkenning voor de eenden zijn er soms ook zogenaamde bakenbomen die extra opvallen door hun hoogte. Vaak zijn enige fruitbomen aangeplant. Het bos vergt onderhoud zodat de plek aantrekkelijk blijft voor de eenden. Bijvoorbeeld om ruimte voor eenden om op de plas te landen en niet te veel schaduw op de kooiplas te krijgen en het levert nuttig gebruikshout op.

Het kooipad 
In het bos is een kooipad aanwezig, zodat de kooiker overal kan komen waar nodig: rondom de kooiplas, langs de vangpijpen en langs de schermen. Ook dat vergt onderhoud: dit pad wordt goed schoon gehouden, zodat er met het rondlopen geen krakende takjes zijn die tijdens de kooironde de eenden zouden kunnen verstoren.

De kooiplas (2)
Het overgrote deel (90%) van de eendenkooien is opgebouwd volgens het zogenaamde ‘rogge-ei’ model, genoemd naar de vorm van het eikapsel van een rog. De plas is meestal rechthoekig tot vierkant van vorm meteen viertal vangpijpen. Het is een wettelijke eis dat het wateroppervlakte ten minste 200 vierkante meter groot is waarin een cirkel van tenminste 7,5 meter beschreven kan worden en een diepte heeft van ten minste 50 centimeter.kooiplas kopie 

Het is altijd een zoetwaterplas en is de dagelijkse verblijfplaats van de makke en staleenden. Die plas is bijna altijd gegraven. De oppervlakte van de kooiplas varieert van ongeveer 0,5 ha tot circa 8 ha. De meeste  kooiplassen zijn ongeveer 0,75 ha groot. De plas mag niet te groot zijn, want dan zitten de eenden te ver van de vangpijpen verwijderd, waardoor ze niet reageren op het verschijnen van de hond en het voeren door de kooiker. 
Vaak staan er ook nog rietschermen tussen de oevers van de kooiplas en het kooipad. In bepaalde kooien is dit een aarden wal. Deze dienen om het zicht van de eenden vanaf de plas en de zitwallen te verhinderen. De kooiker kan dan ongezien zijn kooironde doen. De plas wordt ook wel het (kooi-)wed, de (kooi-)put of de (kooi-)dobbe genoemd.

De oevers (3)
Vanzelfsprekend zijn er rondom de plas de oevers. De breedte verschilt kan vanaf 1,5 tot 4 meter zijn. Deze zijn belangrijk voor de eenden om op te rusten. Vandaar dat de oever ook wel zitwal, saad of sating genoemd wordt. De delen tussen het tweetal vangpijpen gelegen worden ook wel de borst genoemd (de twee kortste zijkanten van de plas). De oeverstroken worden aantrekkelijk gehouden voor de eenden door deze te maaien daarbij is een goede oeverbescherming van belang.

De vangpijp (1)
Omdat vluchtende vogels tegen de wind in opvliegen, heeft een kooiplas in meerdere richtingen vangpijpen. Een andere term waarmee een vangpijp wordt aangeduid is keel. De wettelijke eis is dat er tenminste één vangklare vangpijp, die in open verbinding met de kooiplas staat, aanwezig is.
Afhankelijk van de windrichting lokt de kooiker de eenden met zijn kooihondje één van die pijpen in om ze te kunnen vangen. Vaak maakte de kooiker gebruik van een smeulende turf. Het idee is dat daarmee de mensengeur wordt verdrongen en de eenden de kooiker niet kunnen ruiken. Er zijn nog steeds kooikers die van de smeulende turf gebruik maken.

De vorm en de bouw van de vangpijp bepalen het type kooi (zie hoofdstuk Kooitypen). Deze beschrijving geeft een beeld van de meest en algemeen voorkomende vangpijp. De breedte en lengte van de vangpijp verschilt. De vangpijp is in het begin 4-10 m breed, daar staat ook het kopscherm met een kijkgat om op de plas te kunnen kijken. En loopt naar het einde smal toe tot circa 1meter. Het vanghokje aan het uiteinde is ongeveer 75 cm breed. De lengte van de vangpijp varieert van 20 tot 100 m. Het geheel is overdekt met gaas of een net. De schermen zijn meestal van riet gemaakt. 

Langs de buitenbocht van de vangpijp staat een menshoog scherm. Dit is het loopscherm of jaagscherm. De kooiker kan hier achterlangs lopen zonder dat de eenden hem kunnen zien.  In dezelfde buitenbocht staan tussen het vangpijpwater en het jaagscherm een aantal zogenaamde kortschermen die staan verspringend opgesteld en overlappen elkaar. Waardoor de eenden de kooiker niet vanaf het water kunnen zien.
In enkele van deze kortschermen zit een kijkgat. Hierdoor kijkt de kooiker naar de eenden in de vangpijp en de hond die (in) de hondsgang loopt. Tussen de kortschermen staan soms lagere knieschermen. Voor het kooihondje zijn hierin kleine openingen (het hondsgat) gemaakt. Zodat de hond om de kortschermen heen kan lopen. Kortschermen en jaagscherm vormen samen de kooigang of de rietweeg. De binnenbocht van de vangpijp wordt de vandehandse kant genoemd.
Over de vangpijp is op de beugels of liggers een net of gaas gespannen, zodat de eenden niet omhoog kunnen wegvliegen.
Het laatste deel, het scherpe eind of de fuik genoemd, is eveneens overdekt met gaas of een net. Daardoor kunnen de eenden alleen naar achteren de vangpijp invliegen. Daar worden ze vervolgens gevangen om te worden onderzocht en/of geringd of om het wildbraad te worden gedood.

Het vanghokje (6)
Het vanghokje aan het eind van de pijp is gemaakt van (onbewerkt) hout of van wilgenvlechtwerk en rechthoekig met gaas afgedekt. Is doorgaans ca. 80 bij 150 cm. groot. Voor het vanghokje hangt een luikje, dat de kooiker via een lang stuk touw vanaf de zijkant van de pijp kan laten dichtvallen. Het vanghokje is ook wel bekend als vangkorf. < Bekend is dat de allereerste vangpijpen een vangfuiknet of kooizak gebruikte. In het buitenland komen dergelijke fuikconstructies nog wel voor.

De spartelkorf  
Vlak bij het eind van de vangpijp staat een spartelkorf van gevlochten wilgentenen. In de tijd dat er nog veel eenden in een kooi werden gevangen, stopte de kooiker hier de gedode, maar nog stuiptrekkende eenden in om te voorkomen dat ze wegspartelden.

Het makhok 
De eendenkooi beschikt over een vaste populatie tamme eenden, ook wel makke stal, kooieenden of voereenden genoemd. Door de aanwezigheid hiervan worden wilde eenden makkelijker gelokt op de kooiplas te landen. Voor deze eenden is op de kooi vaak een makhok of wenhok aanwezig als (tijdelijke) huisvesting.  Soms is dit wenhok aansluitend op een van de vangpijpen. Wanneer de eenden mak genoeg zijn, dus aan voer en kooiker en hond gewend. mogen ze naar de kooiplas en verblijven zij ook in de vangpijpen, die blijven op het voer en lokken daarmee de wilde eenden naar de eendenkooi.

Broedkorven (10)
Hier mag niet onvermeld worden dat op eendenkooien, op en langs de kooiplas, in de knotbomen en het kooibos talrijke broedkorven worden uitgelegd en opgehangen. De broedkorven spelen ook een rol bij het opbouwen van de tamme staleenden. Immers hiermee worden de eenden verleid om op de kooi te broeden, onder bescherming van de broedkorf en toezicht van de kooiker. Broedkorven zijn van veel verschillende materialen (en maten) gemaakt. Veel gebruikt zijn wilgentenen maar ook van rotan, bladriet, Ook zijn er houten broedhuisjes en kunststofkorven van oude jerrycans of oude melkbussen in gebruik.

Het kooihuisje (8)
Op de eendenkooi staat vaak een kooihuisje, een handig en nuttig onderkomen soms met aparte ruimtes, als kooihut annex schuurtje, want de eendenkooien lagen vaak op verafgelegen locaties. Meestal zijn het oude fraaie monumentjes waar gereedschap, voer en materiaal bewaard worden. Al dan niet voorzien van een houtkacheltje, dat ook benut werd om de turven aan te steken. Vroeger gebeurde het vaak dat de kooiker er overnachtte, onder andere als hij ‘s nachts op de kooi moest werken. Tegenwoordig wordt er niet meer in de kooihuisjes gewoond, maar vroeger was dat niet ongewoon.

Overige kooielementen
Op bepaalde kooien kunnen ook ander bouwsels en onderkomens aanwezig zijn. Zoals een hondenhok als kennel voor de honden, een boothuisje voor de roeiboot om de plas op te gaan en in de vangpijpen te kunnen werken. 
Een windmolen en/of een pomphuisje waarmee het waterpeil en de waterkwaliteit geregeld kan worden. Soms ook een bronbemaling om via een leiding met gaatjes het water in de vangpijp ’s winters open te houden. Meer recent zijn de observatiehutjes die in de rietschermen langs de plas of bij de kop van de vangpijp aanwezig zijn. Deze waren maar zelden aanwezig maar door de toenemende openstelling voor bezoekers en excursies zijn dit geliefde onderdelen geworden.

Tot slot: er is een grote diversiteit in voorkomen, type en karakteristiek van de kooien. Ontstaanswijze, aanleg, gebruik, ligging, vangst en vangstgebied, vangperiode, kooiopbouw zijn aspecten aan de hand waarvan eendenkooien, getypeerd kunnen worden. Er zijn verschillende kooitypen, genoemd naar de regio waar ze het meest voorkomen, deze streekgebonden of provinciale indeling is het vooral de vorm en de bouw van de vangpijp die dit bepaald. Dat komt aan bod bij het hoofdstuk 'Kooitypen'.

 

Inhoud

Wat is een eendenkooi?
extraSmallDevice
smallDevice
mediumDevice
largeDevice